íéðâ-øôåñ ïåæîä úééùòúáå úåàì÷çá êôäîì åàéáéù úéèðâ äñãðä ìù úåéâåìåðëè ìò . 1998 ,óøåç ,(40-38) 17 úøáåç 2000 èòîë, éðøùè äðà úàî äîã÷ä ùîúùîì úéúåãéãé äîã÷ä - ä÷éèðâá úåéðùãç úå÷éðëè ïâä ãåãéá - éùìáä øâúàä éàìîä úøéôñ íéîæéðâøåàåø÷éî ìåöéð ...äøèîì íéáø÷úî (Guilt by Association) "äáøé÷ á÷ò äîùà" ...åðéîì êùîð ïéî ...äëàìîä íåéñ ?ïää úåéðáâòä ,ïä äôéà äôéà æà ?øúåé úåçåù÷ "úåáùåç" úåéðáâò ...çéø ìòå íòè ìò òáèä ïî úåàéøáå òáö ...áäæ íéååùä íéòøæ ?úåáøòúäì øéçî ïéà íàä - úéùàøá éøãñ éåðéù ìàøùé ìù íéðâä ÷ðá íéçðåî ïåìéî ...çéø ìòå íòè ìò íáëøäå íçéø ,íîòè úà øôùì ïåéñéðä àåä úåàì÷çá úéèðâ äñãðäì óñåð áåùç ùåîéù ùåôéçá (øá éðæ) íééòáè íéðæì íéø÷åçä íéðåô êë íùì .úå÷øéå úåøéô ìù éúðåæúä ?íù åàöîééù òåãî .åìà úåðåëú øçà ïçåáä éñððéô òé÷ùî úééä åì .úéôñë äò÷ùä ìù äîâåãì øåæçð åæ äìàù ìò úåðòì éãë ìò ñøôúîä ïåÌåâî úåò÷ùä ÷éúá ?øçåá úééä äîá ,íééðåðéá íéòåöéá ïéâôîä ÷åù úà ïéè÷äì éãë ,íéìåòî íéòåöéá éìòá íé÷ååùá úéáéè÷ìñ äò÷ùäá åà ,úåðåù úåéðî .äééðùä êøãá øçåá úééäù çéðäì ùé ?êðåëéñ úà çéèáäì éãë ,ïîöééå ïåëîá çîöä ìù ä÷éèðâì ä÷ìçîäî ïîãìô äùî 'ôåøô éô-ìò äùéâä úà ,äìàùäá ,íéôéãòî íéøçà íéáø øá éðæå ,øáä úøåòù ,øáä úèéç ,íîåé÷ íéîòôìå ,íéçèáåî íðéà íòô óà òáèá íéàðúä ?"íäé÷åîéð" úåéäì íééåùò äî .äééðùä íéðéî íúåà åãøù äéöåìåáàä êìäîá .(úøåöá úåôå÷úá ,ìùîì) íééìîéèôåàî úåçô íä .íäìù íéàöàöä úåãøùéäì íééáøî íééåëéñ íéçéèáîä äæ øáãå ,úøåöá úòá íéòøæ úåçô úøöééî ìùîì øáä úèéç úåäåáâ úåîøá ãéåöî òøæ ìë ,óñåðá .íéìáâåîä íéîä éáàùî ìò úåøçúä úà íöîöî .íééúåáøú íéðæá äéåöîä åæî äìåôë ïåáìç úåîë ïåâë ,úøåîùú éøîåç ìù ãçåéîá íøéãçäìå øáä úèéçá úøáâåîä ïåáìçä úìåëú úà íéããå÷îä íéðâä úà ããåáì çéìöä ïîãìô áøò úåöøàáå ìàøùéá äøå÷îù ,(Triticum turgidum) øáä úèéç .íéúáøåúî íéðæ êåúì åæä "äèéçä íà" ,ïîãìô éøáãì .íééúåáøúä íéðæä ìë ìù äîåã÷ä íàä àéä ,úåðëùä ïåçîé÷ä úìçî éðôá úåãéîò ,íéìåãâ íéøâøâ åîë ,úåôñåð êøò-úåáø úåðåëú íâ äìéëî ,éçøæî óñåé 'ôåøôù ïééöì ùé) .íéù÷ íåçå úøåöá ,úåçéìî éàðúì äîàúäå ,(mildew) .íéäåáâ úåçéìî éàðúì íéìåãéâ óùç øùàë úåîåã úåòôåú äìéâ ,ïåéøåâ-ïá úèéñøáéðåàî ïî äáøäá íéìåãâ íéæåëéø åàöîð úåçéìî éàðúá åìãåâù íéðåìîå úåéðáâòá ,äîâåãì é÷ååéù ìàéöðèåô íéé÷ù éô-ìò-óà (.òáö éøîåçå íééèîåøà íéøîåç ,íéøëåñ ìù òöåîîä :íéàáä íéðåúðä ìò åáùç .úàæ úåùòì äù÷ ,íééúåáøú íéðæì äìà úåðåëú úøãçäì øëéð ïéá àéä íúåòîùîù ,íéñéñá ïåéìéî 16-ë ìéëî øáä úèéç ìù (íéðâä øâàî) íåðâä øâúà äá ùé ,"íéáåè"ä íéðâä ãåãéáå éåäéæ úëàìî ïë ìò !íéðâ 100,000-ì 50,000 ïôåàá íééúåáøúä íéðæì "íéðâ-øôåñ"ä úøãçä êéìäú - àáä áìùä ,ïë ìò øúé .ìåãâ .íéáø íééåñéð êéøöîå ì÷ àì àåä íâ ,äéåöøä äàöåúä úà ìá÷ðù ãò) ïåáìç úøéúò äèéç äìá÷úð ïîãìô øöéù (úåéðâñðøè ïðéàù) úåàìëäá ,äîâåã úéðôúá ,úàæ íò .åðè÷ à÷ååã íéìåáéä íìåà ,(úéúåáøú äèéçá ïåáìçä úåîë ìòî %50 à÷ååã åðúð ,íéùøî úåçô ïôåàá äìò íäá ïåáìçä æåçàù ,íéøçà íééàìë-éðæ ,úðééðòî äèéçä éðæ ìåáéå ,40%-á ìãâ äèñô øåöééì úãòåéîä äèéçä ìåáé :íéðéåöî íéìåáé ,íéëåîð íéìåáéá úðééôàúî äîöò øáä-úèéçù óà ,ïë íà .15%-á - íçì øåöééì íéãòåéîä åæ äãáåò .øëéð øåòéùá äèéç ìù íééúåáøúä íéðæä éìåáé úìãâäì ìàéöðèåô äì ùé .äãù ééåñéð úåëøåò ïäå ,úåéøçñî úåøáç äîë ìù ïúåðééðòúä úà äøøåò øáë òáèä ïî úåàéøáå òáö øúåé íéëùåîä íéìåãéâ áåöéò àåä úåàì÷çá úéèðâ äñãðä íåùééì óñåð éîåùéé ïô :úéèð÷éô äîâåã äðä .øôåùî éúåàéøá-éúðåæú áëøäá íéðçð ãáá ãáå ,ïéòä úà áèåøá úåááì ùáåë ïåîìñ âã äá ùéâäì íéãîåòù áøò úçåøàì ïîæåî äúàù êîöòì ïééîã éäåæ .äàøîì éðìåç ,ïáì-øôøôà âã úçìöá äìâî äúà êúòúôäì êà ,íéôìöå ïåîéì úàîç íåúëä ïååâä øñç åìà íéâãá .éáù éàðúá íéøçà íéâãå ïåîìñ ìåãéâá úéùîî äéòá (Astaxanthin) ïéúðñ÷àèñà øîåçä øãòä á÷ò úàæå ,íéòè ïåîìñì ñçééì åðìâøúäù ïéãòä ìù íéòáöì íéàøçàä íééçîö íéèðîâéô íäù ,íéãéàåðèåø÷ì êééù äæ øîåç .íúðåæúá .äæúðéñåèåôá éðåéç ãé÷ôú íäá íéàìîî íäå ,äééðáâòäå øæâä ììåë íéáø úå÷øéå úåøéô çéèáäì éãë ,ïåîìñä éâã úðåæúì éðåéç óñåúë ïéúðñ÷àèñàä úà óéñåäì ïë ìò ùé øîåç ä÷éôî ,éöééååùä úåôåøúä ÷ðò ,ùåø-äì ïîôåä úøáç ,íåéë .ãåøååä íòáö úà úåëøòåî åìù úåéúðùä úåøéëîä .åìé÷ì øìåã -3000ë úøåîú åúåà úøëåîå ,éîéë ïôåàá äæ íé÷ãééçî åà íéñãðåäî íéçîöî øîåçä úà å÷éôé ,ãéúòá íìåà .äðùì øìåã ïåéìéî 150-á ìåæ äéäé éòáè ïéúðñ÷àèñà ú÷ôäì äæ øå÷î .ãéàåðèåø÷ é÷éôî íéðâ íäá åìúùåäù .íåéä ÷ôåî àåä äáù êøãä øùàî äáøäá íéðåù íéáìù åáù ,êáåñî éîéæðà ìåìñîá íéæðúåñî íéãéàåðèåø÷ä .íéðâ éãé-ìò íéèìùðä íééçä éòãîì ïåëîá ä÷éèðâì äìçîäî ,âøáùøéä óñåé 'ôåøô ìù åúöåá÷ äçéìöä äðåøçàì ïë åîëå ,íéçîöá íéãéàåðèåø÷ä ìù øåöééä ìåìñî úà óåùçì ,úéøáòä äèéñøáéðåàá åðà íåéë" .íéáøåòîä íéîéæðàä øåöéé ìò íééàøçàä íéðâä ïî äîë (to clone) èáùì áöòìå íéðåù íéòáö ùéâãäì éãë ,åððåöøë íéðâä úìåòô úà ÷éñôäìå ìéòôäì íéìåëé .âøáùøéä 'ôåøô øîåà ,"ïåéîãä ãéë úåøéôå íéçîö úîåñøô éìëë íéùîùî íéãéàåðèåø÷ä ,òáèá" .úåáçøð úåéìëìë úåëìùä ùé äìà úåéìâúì íéáéäøîä íäéòáö" ;âøáùøéä 'ôåøô øîåà ,"'éúåà úåð÷ì åàåá' úåöåç ùàøá øùáîä íéöéôîå éøôä úà íéìëåàä íééç-éìòáå íé÷éáàî íéëùåî íäå ,úåøéôäå íéçøôä úà íéèù÷î .úåøéëîä éô÷éä úà ìéãâäì éãë åðúìòåúì åæ äðåëú ìöðì íéìåëé åðà .åéòøæ úà ,(øôåùî íòè ïåâë) úåøçà úåñãðåäî úåðåëú éìòá íéìåãéâ 'øôàì' ïúéð ,ïë ìò øúé ."éåäéæì íéì÷ä ,íéëùåî íéòáö éìòá 'íéâúåî'ì íëôåäìå ïåöîéç-éãâåðë íéã÷ôúî íä .úåãçåéî úåéèîñå÷å úåéàåôø úåðåëú íâ ùé íéãéàåðèåø÷ì ãéàåðèåø÷ .íúåà íéìøèðîå ïèøñ éììåçî íééîéë íéîøåâì íéøù÷ðä ,(antioxidants) äééàøì éðåéç àåäù ,A ïéîèéååì (precursor) àöåî øîåç àåä ,ïèåø÷-àèá ,óñåð è÷øîøôåñä éôãî ìò åòéôåé áåø÷áù ïëúéé .ä÷éèîñå÷á ùåîéùá õåôð ïë åîëå ,äðé÷ú úåéèðèåî úåéðáâò íò äãåáòá ,ìùîì .éèðâ ïôåàá íéãéàåðèåø÷á åøáâåúù íéøöåî åðìù .ïèåø÷-àèá éøéúò íéðâ èáùì âøáùøéä ìù åúöåá÷ äçéìöä ,íåãà-íåúë ïòáöù ...áäæ íéååùä íéòøæ ,ìàøùéá úåìåãâä íéòøæä úåøáç .óñëì íééèðâä íéø÷çîä úåàöåú úåîâøåúî äúò øáë ïåéìéî -13å øìåã ïåéìéî 47 øåòéùá úåñðëä åáéðä î"òá "äøãâ íéòøæ"å î"òá "òøæä" .øúåé óà äìåãâ ãéúòì úéæçúäå ,1996-á ,äîàúäá ,øìåã íéîåëñ úåòé÷ùî ïäå ,íéñãðåäî íéìåãéâ ìù íåöòä ìàéöðèåôì úåòãåî úåøáçä éúù úåòöîàá (hybrids) íéàìëåî íéòøæ ÷ø úåøöééî ïä íåéë ,úàæ íò .çåúéôå ø÷çîá íéøëéð .úåîã÷úî úåéèðâ úåéâåìåðëè úåòöîàá å÷ôåäù íéðâñðøè íéìåãéâ àìå ,úéñàì÷ äàìëä ìá÷ì úåðåëðá äìçù äëôäîä" :òåãî øéáñî ,"äøãâ íéòøæ" ìù ÷ååéùä ìäðî ,íøù éèåî éðôì ÷ø äìçä (Genetically Modified Organisms) éèðâ éåðéù åøáòù íéîæéðâøåà íøè éôåøéàä ÷åùä ,åéùëòì ïåëð .íéìåãéâì ïåéùø ïúî úåá÷òá ,á"äøàá éöçå äðù íéæåç ,éãøå ìééà ø"ã ,"òøæä" ìù ô"åîä ìäðî íâå íøù íâ ,íìåà ."äæ ïÌååéëá ãòö .íééðâñðøèä íéìåãéâä ìù íîå÷î êìéå ìãâé ãéúòáù ?úåáøòúäì øéçî ïéà íàä - úéùàøá éøãñ éåðéù ?íéðåù íéîæéðâøåà ìù éúùøåúä äðáîä úà úåðùìå òáèä éëéìäúá áøòúäì ïúéð äîë ãò úåéåøùôàä ?ïéèåìçì íéðåù íéðéîî íéîæéðâøåà ïéá íéðâ úøáòäá ,ìùîì ,äðëñ ïéà íàä òãîä ïéá äãøôää å÷ éë äîãð íéúòì éë ãò ,úåáçøð äë ïä íåéë úåçúôðä úåéèðâä íéñãðåäîä íéîæéðâøåàäù êëì íéáøò äéäð ãöéë ,ììëáå .íìòðå êìåä éðåéãáä òãîä ïéáì å÷éæé àìå ,ãçî íãàä éãéá ùåîéùì íéçåèá - íäî íé÷ôåîä íéøçà ïåæî åà áìç éøöåîå .åìà úåìàù ïååâéîì úå÷ôñî úåáåùú ïéà ïééãò òãîì ?êãéàî úéâåìå÷àä úëøòîì øîåìë .åøöåé ìò íå÷é íìåâäù ,àéä äéâåìåðëèä éãâðúî ìù íééæëøîä úåùùçä ïî ãçà íäéúåðåëú åøáòé ,íéø÷åáî ìåãéâ éàðúî íéñãðåäî íéîæéðâøåà ìù "äçéøá" úåá÷òáù êåú ,úåéâåìå÷à úåëøòîá äëéôä éúìá äòéâô ùçøúäì äìåìòå ,íééòáè íéðæ êåú ìà .éèðâä øùåòá äòéâôå éâåìå÷àä ì÷ùîä-éååéù úøéáù éãë äáøä íéñãðåäî íéøöåîá ùåîéùä éë íéðéîàî úéèðâ äñãðäá ùåîéùä éããöî ,íúîåòì .íåéë úåâåäðä úåéàì÷çä úåéâåìåðëèá ùåîéùä øùàî íãàìå äáéáñì éúåãéãé øúåé éøîåçá ùåîéùá êøåöä úà úøëéð äãéîá úéçôäì ìåëé íéãéîò íéðæá ùåîéùä ,äîâåãì ùãçî "úðëúì" úåøùôàä úà úåéðùãçä úåéâåìåðëèä éàìôá íéàåø íä .íééîéë äøáãä .øúåé éúåãéãéå ïåáð ,ø÷åáî ùåîéù øùôàúù äøåöá òáèä úà íéðâ íéìéëîä íéñãðåäî íéìåãéâìù íøåôéñá àöîð åæ ú÷åìçî úééâåñì úéùçåî äîâåã .(Bacillus thuringiensis) ñéñðàéâðéøåú ñåìéöá åîùù ,íé÷øç ãâðë éðìè÷ ÷ãééç ìù íéãéîò íäù íééàì÷ç íéìåãéâ ìãâì åçéìöä ,íéçîöì äæ ÷ãééç ìù íéðâ åøéãçäù øçàì øáë úéçôä ,ìùîì ,á"äøàá äæ âåñî úéðâñðøè äðúåëá ùåîéùä .íéáø íé÷éæî éðôá .øèéì ãøàéìéî èòîëá íééîéë äøáãä éøîåçá êøåöä úà äðåùàøä äðùá äçôùî éáåø÷ ïéáì úñãðåäîä äðúåëä ïéá äéøôäî äàöåúëù íéùùåç íéøçà ,ãâðî íìåà äðëñ .äø÷á àìì åèùôúé äìàå ,éúåäî úåãøùéä ïåøúé éìòá íéðæ åòéôåé ,íééòáè íé÷øçù éåëéñäî úô÷ùð éâåìå÷àä ì÷ùîä-éååéù úøôäì úôñåð .åëìéå åáøúé ñåìéöáä ÷ãééç ãâð íéãéîò äðåøçàì êøòðù ø÷ñ .úå÷åìç ïééãò úåòãä ?äìì÷ åà äëøá - úåàì÷çá úéèðâ äñãðä úðîúñî éë óà ,ñãðåäî ïåæîì ïééãò íéãâðúî íéìàùðä úéöçîî äìòîì éë äàøî äôåøéàá íééðâñðøè íéìåãéâá ùåîéùä éðôá íåñçîä" ,ïîãìô äùî 'ôåøô úòãì .íéùùåçä øôñîá äãéøé ñãðäì ïúéð åáù áøä ÷åéãä éáâì øåáéöä áø÷á äðáää øáâúù ìëë .ãáìá éâåìåëéñô àåä ."íìòéúå úåãâðúää êìú ,íäéúåðåøúé åâöåéå úåàì÷çá íéùãç íéìåãéâ ìàøùé ìù íéðâä ÷ðá ('æ ,'ç íéøáã) "ùáãå ïîù úéæ õøà ,ïåîéøå äðàúå ïôâå äøåòùå äèéç õøà" íéáåùç íééàì÷ç íéìåãéâå úåáøú éçîöì àöåî éçîö íéååäî ìàøùé-õøàá íéìãâä øáä éðæ .øúåéá íéùøî éèðâ øùåòá íéðçðå ,íéøîúå íéúéæ ,íéðôâ ,íéã÷ù ,äøåòù ,äèéç ïåâë ,(Israel Gene Bank) ìàøùé ìù íéðâä ÷ðá ,íåéë .ê"ðúá íéøëæåî ,òåãéë íäî íéáø íééòáèä íéáàùîä úà ìéöäì ïåéñéðá ïîæä ãâð õåøîá íéãáåò úéòãîä äìéä÷ä íò ãçé .íé÷åøé íéçèùá õàåî çåúéô úåá÷òá øáåâå êìåä íåéà úçú íéàöîðä ,åììä úà øå÷çìå øá éðæ ìù íéòøæ óåñàì íåøéç éöîàîá íé÷åñò åðà ,øáåâä øåéòä á÷ò" éçèù úåñëì ïðëåúîä ìàøùé-äöåç ùéáë ìù äø÷îá ,ìùîì ,øáãä êë .íéçîöä úåðåëú .éåì äéøà 'ôåøô ,÷ðáä ìäðî øîåà ,"íéáçøð òáè ,ìàøùé-õøàá íàöåîù íéðæ ìù íéòøæ øîùìå øå÷çì ïä íéðâä ÷ðá ìù úåéø÷éòä úåøèîä åãîòé ïäå ,éúùøåúä øîåçä ìù íéôöøä éáâì òãéî ïäá ùéù ,íéðâ úåéøôñ íé÷äìå áøò úåðéãî íò ãéúòá äìåòô óúùì äåå÷î íéðâä ÷ðá .íéøæå íééîå÷î íéø÷åç úåùøì íéîåã ïäìù úåéúáéáñä úåéòáäå íééúáéáñä íéàðúä ,íééçîöä íéðâä éáàùîù ,úåðëùä çøæîäù íåùî ,øåæàì øáòî äáøä åâøçéù úåëìùä åéäé äìàë íéø÷çîì .ìàøùé ìù äìàì .íééîìåò-ììë úåàì÷ç éìåãéâ ìù íàöåî íå÷î àåä ïåëéúä :áø éìëìë êøò éìòá íéðâ íéìéëîä íééìàøùé õøà øá éðæì úåàîâåã úøúåëä ïåãìéç éðôá úåãéîò íé÷éðòîä íéðâ äì ùéù (Wild oats) ìòåù úìåáéù * .íééøçñî íéð÷éøîà íéðæ äáøäì åñðëåä åìà íéðâ .(rust crown) (powdery mildew) ïåçîé÷ä úìçî éðôá íéãéîò íéðâ íéìéëîä øá úøåòù ìù íéðæ * .(leaf rust) íéìò ïåãìéçå íäì ùéå ,äãåèîð éòìåú éðôá úåãéîò éìòá íä íééîå÷î íéã÷ù * .íéáåùç äìùáäå úåéøåô úåðåëú .íéòãîä úàøåäá éðù øàåú úìòá ,úéàðåúéòå úéòãî äáéúëá ú÷ñåò éðøùè äðà íéçðåîä ïåìéîì .áù÷åúîä êåðéçä íåãé÷ì úéðåðñ úúåîò ,1997 ,úåøåîù úåéåëæä ìë © webmaster@www.snunit.k12.il :úáåúëì íëéúåòöäå íëéúåøòä úà ìá÷ì çîùð